Description, characterization in (Iloko/Ilokano) fiction

Adda sumagmamano a queries wenno clarification no ania, aya, daydiay dakdakamatek a descriptions wenno narativo a panagiladawan, panagiparang, exposition, wenno panang-characterise iti maysa a karakter, lugar, pasamak, situasion, pagteng, rikna, buya, kdpy.

No diak bigta wenno completely a mailawlawag ita, kas iti panangigunamgunam ni Butch Dalisay (iti librona: “…it isn’t enough to say that a character is ‘attractive’ or that an event was ‘memorable’…”), iparangko ngarud babaen ti sumagmamano a sampol a linia wenno parapo manipud kadagiti master works ti sumagmamano a master a fiksionista nga Ilokano (nga agsursurat iti Iloko).

Manipud ken daydi Apo Pelagio A. Alcantara, iti saritana a “Sangkap” a first prize iti salip iti sarita ti Bannawag idi 1964:

Kinupin ni A. V. Bertido ti pagiwarnak iti namitlo, impasayagna iti suli, sana inan-anat ti nagpuligos. Nagpababa-a-nagpangato ti napuskol nga anteohos. Kalpasanna, nakaan-anat ti pannakaakasna manipud iti dupap a darangidong a nagbinnennatan dagiti birit a mata. Rakab a rupa a pinangepngep ti kebkeb a buok. Naglalaga dagiti pukekek a ramay iti saklotna kalpasan ti panangidissona iti anteohos iti lamisaan. Saan a nagkuti dagiti panglabonen a bibig.

Dagiti birit a mata naitugkeldan iti kullapit a lampong ken imingan a mannurat a nakakaut iti bolsana. Awan ti langana a duapulo ngem ipapilit dagiti lesseb a matana, ken dilot a kawesna a saan a mapmapnek iti turog ken talinaay dagiti parsua a saan pay a napaay.

Manipud ken daydi Apo A. Sanchez Encarnacion, iti saritana a “Ti Narra, Ti Bagyo, Ken Ti Sagut” a first prize met laeng iti salip iti sarita ti Bannawag idi 1961:

Kasla umag-agneb ti sin-aw dagiti bibig ni Magda, kas kasam-it ti kappisi a naluom a sandia iti kalgaw a mangdepdep iti waw. Dagiti napungay a matana kasla singin a naapres nga alinuno a mangdayyeg ken mangulaw iti riknana. Ti nakipet a nalabaga a bestidona inna man inirteng ti nabaknang a pannakasukog ti pammagina. Ket dayta a panangdayaw ni Victor ti nangkalbit iti kuerdas ti pusona. Nariknana ti kinapagus a mangamiris iti kinapateg dagita a gundaway iti dalanna. Ngem adda nalagipna. Kalpasan ti namitlo a daras a panangabakna ken ni Magda, nagpakada ket simrek iti uneg ti siledna. Saan latta a naggibus ti bagyo. Ad-adda ketdi a rimmaba. Ket natimud ni Victor ti nasagiksik a timek ni Magda a kas napegges nga ulo-ulo ti danum a naggapu iti surong a   mangteppang kadagiti naruka a daga. Nailabeg kadagita a darikmat. Napardas ti panaglayus ti dara kadagiti uratna. Kasla iyik-ikkisda: maysaka a parsua a nakawesan iti lasag!

Simngay iti panunotna daydi damo a panagsarakda ken ni Magdalena. Simmurot ni Magdalena kada Peping ken Zenaida idi simmarungkar dagitoy kenkuana iti seminario. Kasla sumangdo a kalding dagiti wangwang-it ni Magda. Kasla balbaltik dagiti tignayna. Ti panagam-ammoda. Ti panangpetpetna kadagiti nalamuyot ken dumerderosas a dakulap ti balasang. Kas man berber ti pul-oy a nangyabyab iti apuy kadagiti naraber a pan-aw iti bakras ti bantay dagiti makapagpikapik nga isemna, dagiti nabagas nga itataldiapna. Amin dagitoy, nalagipna. Nalagipna. Amin. Amin!

Ken daytoy manipud ken daydi Apo Constante C. Casabar, iti umuna a paset ti novelana nga “Umuna a Bukel” iti Deciembre 14, 1964 a bilang ti Bannawag:

Naglangkapi iti abay met laeng ti baket. Kasla tinandaaananna a naimbag ti nagsaadan itay ti kutitna, ta isu met la ita ti nagtugawanna. Ngem apagsimpana, kinukotna ti tumengna, imbuatna ti sakana sana insaad ti dapanna iti ngarab ti bangko.

Kinusilapan ti baket. Dimo ingato ‘ta sakam, sika, impatigmaan dagiti matana. Ket ti lakay, a di met nairuruam a makusilapan, dinagusna nga impababa ti dapanna. Wen, aya, inyanamongna, iti unegna.

Ngem naladawen ti dapan. Liniputannan ida. Nangyegen iti bain kadagiti matada. Ta itan nagparangen ni Donia Nieves iti ridaw!

Nasiputanda, isuda nga agassawa, dagiti kimmastila a mata a nangsurot iti dapan. Dapan a di masapsapatosan. A di masinsinelasan, uray no mayudong. Dapan nga addaan iti tangan a kawweng ken ramramay a nagsappa, iti panagkawweng ken panagsappa dagiti ramay a tinawen a pagnanaen ti tarindanum. Manmano a maputdan dagiti kuko dagita a ramay, ket iti sirokda ngumisngisit lattan ti pitak a naiselsel; ket no maputdan met dagita a kuko, no kasta nga agiinumda iti basi iti linong ti kamantiris iti paraangan, saan a getteng ti maaramat, no di ket maasut lattan ti buneng a sibibirko, ket ti tademna siaaannad a mailagid iti ngudo dagiti kawweng a ramay. Iti ngatuen dagita a ramay, agkurkursing ti gurong, a manmano a masabonan, manmano a mapunasan, ta mabaybay-an lattan nga agmaga, uray maiturogen iti sardam, ken lumitlitem, no panawen ti panagtatalon, gapu ta malungpos iti rarasa a maagasan iti tutot ti dangla a nalanaan.

Iti met sarita a “Shorty Brown” ni Apo T. Gabriel Tugade a nangabak met laeng iti umuna a gunggona iti pasalip ti Bannawag, idi 1970:

Minulenglenganna ti langana iti sarming: ti pangaan, napuskol ken narakab a rupa a balidbidan manipud  muging agingga iti timid; simmalog manipud iti nasilap nga ulona; dagiti napuskol a bibig ken agongna a kasla nalusdak ken nabistrad a pantok ti muhon; dagiti naliday matana a pinanawanen ti tarnaw…

Ala, wen, lakaykan, Shorty Brown. Ngem annugotem kadi nga agkabawkan? A dimon mawayas ti agbiag? A mapanka metten iti home for the aged tapno pataraken iti gobierno? Saan! Malaksid kadagitoy kuribetbet ken ti sangkabassit a panagkubbom, napunerka pay laeng!

Pinalabsanna dagiti retratona iti diding iti kusayan ti katrena a nakaidalusonan ti kimmaki nga ulesna; pakalaglagipanna kadagiti pinullo a tawenna kadagiti plantasion ti unas ken pinia idiay Hawaii, kaubasan idiay Delano, kanatengan idiay Salinas, pagsalmonan idiay Alaska, pagsusugalan idiay Reno ken Las Vegas ken kamansanasan idiay Wapato ken Yakima iti estado ti Washington. Dakkel ti akinkanawan a ladawanna a tanda ti panaglumen ti pudno a naganna ken iti pannakairuamna iti birngasna a Shorty Brown.

Sa daytoy a parapo manipud iti sarita nga “Orkidia” ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr.:

Impalikud ni Saling ti atiddog a buokna tapno ipakitana ngata ken ni Leon ti kinalapsat dagiti takiagna ken ti kinatangsit ti barukongna. Nagkampuso ti rupana, naraniag ken dadakkel a nagbukel dagiti nangisit a matana, panuntundirisen met ti agongna, ngem namsek ketdi dagiti agar-arimasa a bibigna, nalasbangda a kas kadagiti pingpingna, ket tagiruotendaka tapno agkam. Dagita ngata a mata ken dagita a bibig ti nangawis iti rugso ni Leon itay damoda ti aginnisem ken agpinnerreng, ket dagita met a takiag ken barukong ti alsem ti riknana itay aginnasidegda iti sangonsango a ti laeng natidtid a kawayan ti namagsina iti ruar ken uneg ti garreta ti nagbaetanda.

Ken daytoy a parapo manipud iti sarita nga “Anglem” ni Apo Juan S.P. Hidalgo Jr. met laeng:

Iti agsumbangir a bit-ang, rimkuas iti namituen a tangatang dagiti napisang ken nagkuntirad ken nabalisungsong a bulong ti saba, ken ti kasla ipus ti pabo nga aringgawis dagiti kawayan ken kasla dapan ti itik a bulong dagiti pakak, ket iti isasaplid ti angin, inalun-on ti bit-ang dagiti karasakas ken ranitrit dagiti muyong. Ket manipud iti agsumbangir, nagsasarunon dagiti nagtagisilaw a tawa, agpadaya ken agpalaud, a kunam la no sibibitin iti kasipngetan. Iti puseg ti kabalbalayan, dua a kawitan ti nagsinnungbat.  xxx Magustuanna ti alingasaw a bang-i ti taep a nayaplag iti bit-ang ken kasla nalamuyot a goma a rumukma no payatenna a maiwaris no masikkarudna, a pinagtitipkel dagiti timmangken ken nabasa a rugit ti nuang, baka, kabalio ken kalding. Manipud iti kaasitgan a balay a malabasanna, naallingagna ti maysa a lakay a mangisursuro iti apokona iti dallang. Saanna unay a maawatan ti agaon iti bibig ti lakay ngem nabukel ken nabiag ti aggapu iti ubing. Immisem ni Jorge Sanchez: di pay naisurat dayta ngem saanen a mapukaw, kinunana.

Wenno daytoy a parapo manipud iti sarita a “Karayo iti Tanap” ni Apo Prescillano N. Bermudez a first prize winner iti Andel Awards idi 2004:

Napaisem ni Ardo a nakakita iti kasla itatarabang ni Pedong iti pannakaipatugawna iti laem ti damara a dumna iti nagtimbukel a kalapaw iti nagbabaetan dagiti tallo a higante a silag iti tengnga ti purok dagiti nagdappat. Uray iti bessag a lawag dagiti kingki, agminar latta ti kinataer daytoy. Saan a mamangpang ti isem dagiti pamuskolen a bibigna. Adda apagterrem a ling-et iti pantok ti kalalainganna a katundiris nga agongna, kasta met ti nawada a muging a sagsagmuyan ti barikawwet a panguloten a buokna. Kurang la a bumtak ti barukong ti maris-gatas a kamisadentrona iti kinabayog ti barukongna. Ngem adda di mailadawan nga ila kadagiti nasingdat a mata daytoy a baro a kadua dagiti immuna a nagdappat iti Caliguian, ditoy Tanap ti Mallig.

Wenno daytoy a parapo manipud iti Palanca Awards 2000 first prize winner a sarita a “Tupa” ni Apo  Jaime M. Agpalo Jr.:

Nariknam ti panagkimay ti sibitsibit nga an-anatem a gaudan iti itatakder ni Ada a nangtengngaag iti rumanisak ken lumanagto a pangen ti bumra, diwal ken barrasot iti asideg a kanigidyo. Ti dumerosas a lawag ni Apo Init a nangkorona iti Bantay Dayasdas iti laud, pinaraniagna dagiti matam ta ad-adda a timmarnaw ti kayumanggi a kudil ti balasang ket dika mauma a mangmatmat kadagiti nakaranraniag a matana ken ti wayas a kallid iti kanigid. Iti takderna a lima a kadapan ken uppat a pulgada, a binungon ti rosas a daster ti immal-o a bagina, adtoyen a kasangsangom ti dayag a nabayagen nga inar-arapaapmo. Inisemam ti naapgad a sang-aw ti danum nga ikulkuldit kenka ti puyupoy.

Ken sumagmamano pay nga ehemplo a mabalin nga ipostekto ditoy. Kas pammaneknek ti ibagbagak wenno taltalanggutangek a nakapimpintek ken nakabilbileg a panagdesdeskribir wenno panagfikfiksion a mapukpukaw sa metten kadagiti dadduma a mannurat nga ilokano nga agsursurat iti Iloko. A pagkunaak nga addan sa ketdi “sadsadut” itan ti dadduma a mannurat nga Ilokano ta manmanon a makabasaka iti kas kadakita naiparang a sampol a parparapo. Ala, mabalin nga irason a paset ti moderno a panagfiksion a mangsursurot iti minimalismo iti fiksion dayta kaawan wenno kakirang ti kakasta a narrative description. Ala, mabalin nga idillaw a kasla “kadaanan” sa pay la ti ammotayo no dagita kakasta a kasla “tradisional” a panagdeskribir wenno karakterisasion ti intay’ sapsapulen wenno ex-expektaren. Nga addatay’ sa ketdi pay laeng iti old school nga ad-adda a nasanay iti direkta wenno explicit a napisfisikal a panagiparang iti tao, lugar, pasamak as against iti “kabaruanan” wenno “experimentalist” nga indirect wenno implicit a panagiparang a no sadino ad-adda a sikolohikal ti characterization ket makaammo ti reader (gagangay a reader man wenno intelektual a reader) a mangawat wenno mangimano wenno mangamiris. A, ngem uray pay kadagiti makuna nga experimental a panagparnuay iti fictive narrative, dayta “old school” a direkta a panagdesdeskribir ket masansan a masarakan. Dayta “old school,” mabalinmo a partuaten wenno kawesan a kas “retro” ket parnuayem iti experimentom dagiti makapikapik a balbalikas a mangiladawan ken mangiparikna. Para kaniak laeng, annugotek ken patiek a maysa a marka ti pudno ken naballigi a mannurat wenno fiksionista dayta kabaelan nga agabel wenno agpartuat iti nabibileg nga adjectives, ken verbs, ken adverbs, ken nouns a kas kadagita masarakan a nagbibileg ken nagsisimgat a balikas ken panagibalikas a naiyexampol.

***

Kabayatanna, pamakpakawanan ni Apo Reynaldo A. Duque, sigkayek man ket iplastarko ditoy ti maysa a paset ti librona a “No Agsuratka iti Sarita,” maipapan iti panagiladawan/karakterisasion, kas nayon ti pagiinnadalan ken pagpampanunotantayo:

Masansan a makabasakami, uray agpapan ita, kadagiti sarita a direkta ti panangiladawanda kadagiti tao weno bambanag. Kas pangarigan:

Naam-ammo ni Solomon ti lalaki iti estasion ti lugan. Pamandeken ken nalinis ti panagkawkawesna. Adda iggemna a porpolio. Nadanonna nga agmaymaysa iti tugaw ket inyawisna nga agkatugawda…

Naadaw daytoy iti maysa a sarita nga impablaak ti Bannawag. Kasano ti panangdeskribir ti autor iti lalaki a naam-ammo ni Solomon iti estasion ti lugan? Pamandeken, nalinis nga agkawkawes, nakaporpolio. Ngem malaksid itoy, awanen ti pakaam-ammuan kenkuana. Nakuttong kadi ti lalaki? Nalukmeg? Natundiris ti agongna wenno dulpak? Naka-T shirt kadi? Nakabarong? Nakapolo? Kalbo kadi? Sugargar ti buokna? Tuppol? Dagiti matana ngay? Bugagaw kadi? Kusipet? Ken adu pay a sabali.

Kasta met a madlaw a saan a naannad ti autor iti lengguahena. Makatikaw ti mangsurot iti panagtaray ti panunot (train of thought), nangruna iti maudi a binatog. Asino ti nakatugaw? Asino ti nangiyawis nga agtugawda? Ni Solomon kadi wenno ti lalaki a naam-ammona?

Annadan dagiti kastoy a panangiladawan. Saan a nasiken.

Nabileg nga adayo ti panangiladawan no buyogan daytoy ti tignay wenno aksion. Adtoy ti maysa a pangarigan:

“Napintaska,” inyarasaas ni Ronnie. Nagrimat dagiti bumerde a mata ken nakasamsam-it ti yiisem dagiti namsek a bibig. Iti rosas a lawag ti lampara iti bassit a lamisaan iti suli ti siled, nagdissuor sa nagkaliwkiw ken nagkarayam iti abaga ken tengnged ken barukong ti balasang ti kumuyem nga olandes a buokna. Timmingra iti rosas a lawag ti siled ti kinamestisana. “Lirio, adda kadin nagparintumeng a baro iti sanguanam?”

Naadaw daytoy manipud iti Sardam Ken Bituen Ti Rabii, sarita ni Juan S.P. Hidalgo Jr. Makita ditoy ti bileg ti deskripsion babaen ti pannakaaramat ti panagkita (sense of sight) nga ad-adda nangted biag kadagiti binatog.

Iti Dagiti Mangngalap, sarita daydi Rogelio A. Aquino, kastoy ti panangiladawan ti autor kadagiti ubbing nga agawiden manipud iti panagkarasda kadagiti libtong iti kataltalonan:

Nailingeden ti init iti aringgawis dagiti kawayan. Nalamiisen ti pul-oy a namagsala kadagiti garami ken baliang bayat ti panagsursurotda iti desdes a kumamang iti purokda. Kasla agpaypayapay dagiti bulong ti niog kadakuada idinto ta nagmarantiddog dagiti anniwanda a nagkaradap iti kagaramian.

Maibalakad iti asino man nga agdadamo a mannurat nga ikagumaanna nga aramaten dagiti lima a sentido (panagkita, panagangot, panagrikna, panagdengngeg, ken panagraman) iti panagdeskribirna.

Iti kastoy a wagas, maikkanna dagiti insuratna a binatog iti pulso wenno bitek ti biag.

Ala, ket no agsurattay’ man ngarud iti sarita ket ikagumaantay’ a suroten dagita.

This entry was posted in criticism, fiction, short story, writers. Bookmark the permalink.



Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *